Polen
Polen
Polenovo zrno je muški element cvijeta. Ne vidi se golim okom.
Po veličini, polenova zrna mogu biti: vrlom mala (2,5 – 10 mikrona), mala (10 – 25 mikrona), srednja (25 – 50 mikrona), krupna (50 – 100 mikrona), vrlo krupna (100 – 200 mikrona), gigantska polenova zrna ( preko 200 mikrona).
U jednoj grudvici polena koju pčela napravi mogu biti od 100,000 do 4,000,000 polenovih zrna.
Polenova zrna iste vrste biljaka imaju stalnu veličinu, oblik, boju i površinu.
Mikroskopski posmatrano (1,350 puta uvećanja preparata na glicerinskoj podlozi), polenovo zrno je veoma lijepo i zadivljujuće. Priroda je u zanosu fantazije stvorila bezbrojna čudesa u oblicima polenovog zrna. Svakom umijetniku bi to mogao biti izvor nadahnuća. To je nepoznati i nevidljivi svijet – mikrosvijet, svijet prelijepih arhitektonskih oblika i boja.
Oblici polenovog zrna mogu biti: loptasti, jajasti, trouglasti, elipsasti, bodljikasti, brazdasti, sa šiljcima… Tako slijedeće biljke imaju: bagrem – trouglast, vrba – elipsast, suncokret – okrugao polen sa šiljcima.
Svaka vrsta biljaka cvijetnica ima polenovo zrno posebnog izgleda – to je pečat biljke.
Polenova zrna anemofilnih biljaka koja se prenose strujanjem vazduha, imaju mijehuriće ispunjene vazduhom (da bi se lakše raznosili) i glatke površine. Biljke čiji su oprašivači pčele ili drugi insekti imaju polenova zrna na šiljcima i kukicama da bi se lakše zakačila na maljavo tijelo insekta čime se lakše prenose. Anemofibni prah je siromašnijeg hemijskog sastava od entemofilnog. No, pčele prikupljaju i neke vrste anemofilnog cvijetnog praha, jer ga ima u velikim količinama.
Entomofilni polen je krupniji, teži, bogatijeg hemijskog sastava i pčele ga potpunije iskoriste.
Boja polenivih zrna varira od bijeličaste, preko žute do tamnoljubičaste, tamnosmeđe, crne.
Lješnik, šipak – žuta, mak – crvena, breza – svijetlosiva, kruška – crvenkasta, malina – bela, jabuka – svijetlo žuta, klen i hrast – žutozelena, suncokret i kesten – zlatnožuta, bela detelina – smeđa, lipa – svijetlozelena, facelija – ljubičasta, divlji kesten i breskva – crvena, slez – plavičasta, lijeska – svijetložuta, razne vrste vrbe – sumporno žuta, brijest – svetloplava, ogrozd – blijedožuta, javor – zelenožuta, repica i slačica – limunžuta, jela i smreka – bijela, maslačak – crvenožuta, glog – svetlosmeđa.
Boja polenovog zrna, koje je pčela donela u košnicu, razlikuje se od boje polena na samom cvetu, zato što mu je pčela dodala nektar i sekret svojih žlezda.
Boja polena potiče od biljnih pigmenata – karotinoida i flavonoida. Oni imaju važnu ulogu u oksidativnim procesima ćelije. Od njih zavisi i imunitet biljke.
Građa polenovog zrna:
Spoljni omotač polenovog zrna – egzina se sastoji od tri sloja: ektoegzina, mezoegzina i endoegzina. Oni štite sadržaj ćelije od nepovoljnih uticaja, jer posijeduju veliku otpornost.
Egzina se sastoji, u glavnom, od celuloze, lipida i kiselinskih frakcija. Uloga egzine je da štiti sadržaj polenovih zrna u nepovoljnim uslovima.
Unutrašnji sloj – intina, sadrži proteine i pektine.
U stromi (protoplazmi) nalaze se za organizam sve potrebne materije: ugljeni hidrati (20-40%), lipidi (1-11%), vitamini i minerali (2,55%), enzimi, hormoni, pepeo (1-7%) i voda (20-30%).
ČUVANJE I KVALITET POLENA
Kvalitet polena određuju uslovi sakupljanja, način konzerviranja i čuvanja.
Sakupljeni polen u ladicama hvatača treba svako veče vaditi, da se ne ukiseli, jer ima visoku vlažnost, 20-35%. Sirov polen dobra je podloga za razvoj mikroorganizama: Brzo mijenja hemijski sastav. Takav polen brzo se ukiseli, nije za upotrebu i zato ga treba sušiti.
Može se sušiti u tankom sloju – od 1cm, na čistom papiru, u suhoj prostoriji, pri dobroj ventilaciji i uz češće miješanje. Sušenje traje 2-3 dana. Osušeni polen staviti u sterilne tegle i hermetički zatvoriti.
Nedopustivo je sušenje polena na suncu.
Još je bolje i brže sušenje polena u sušionicama, na određenoj temperaturi – najbolje na 40°C i pri dobroj ventilaciji. Sušenje polena traje nekoliko časova. Vlage ne smije biti više od 10% (8-10%).
Nepravilno čuvanje i narušavanje kvaliteta može dovesti do neželjenih posledica pri upotrebi.
Svijež polen u zamrzivaču: Sakupljeni polen prosijati kroz sito, sasuti u plastične kesice i staviti u zamrzivač bez sabijanja. Polen ostaje kvalitetan duže od godinu dana.
KRITERIJUMI KVALITETA POLENA
ORGANOLEPTIČKI:
Boja polena – od bijele, žute do crne.
Spoljašnji izgled – zrnasta masa, lahko se rasipa.
Konzistencija – tvrda.
Aroma – specifična medno-cvetna, karakteristična za polen.
Ukus – prijatan, slatkast, može biti i gorkast ili kiselast.
Mehaničke primese – ne više od 1,5%.
FIZIČKO-HEMIJSKI:
Vlažnost – ne više od 8-10%.
Kiselost vodenih rastvora 4-5 (4,3-5,3), (koncentracija vodonikovih jona u 2% vodenom rastvoru).
Količina mineralnih materija – ne više od 4%.
Proteina – ne manje od 21%.
Sirovog pepela – ne više od 4%.
Flavonoida – ne manje od 2,5%
Otrovne primese – nedozvoljene.
MIKROBIOLOŠKI:
Maksimalna granica je postojanje ne više od 150 000 nepatogenih bakterija i ne više od 100 kolonija gljivica u 1g polena.
